İnfertilite Değerlendirmesi

İnfertilite değerlendirmesi; en az bir yıl korunmasız düzenli cinsel ilişkiye rağmen gebelik elde edilememesi durumunda çiftin eş zamanlı, sistematik ve kanıta dayalı biçimde incelenmesidir. 2026 EAU, AUA, ASRM ve ESHRE kılavuzları; kadın yaşı 35'in üzerindeyse veya bilinen risk faktörü varsa 6 ay sonra değerlendirmenin başlatılmasını önerir. Bu 2026 kapsamlı rehber; erkek ve kadın faktörü ayrı ayrı değil, çift olarak değerlendirilen infertilite tanı algoritmasını, spermiogram-hormonal-genetik-DFI testlerini, over rezervi değerlendirmesini, tubal ve uterin faktörleri, ileri tanısal testleri ve yapay zeka destekli değerlendirme yöntemlerini ele almaktadır.

1. İnfertilite Tanımı

DSÖ 2023-2026: bir yıl (kadın 35 yaş üstü için 6 ay) korunmasız düzenli cinsel ilişkiye rağmen gebelik oluşmaması. Primer infertilite: hiç gebelik olmamış; sekonder infertilite: en az bir gebelik sonrası. Türkiye'de çiftlerin yaklaşık %15-20'sini etkiler; erkek faktörü %30-50, kadın faktörü %30-40, karışık veya açıklanamayan %20-25.

2. Ne Zaman Değerlendirme Başlatılmalı?

• Kadın 35 yaş altı: 12 ay denemenin ardından
• Kadın 35-39 yaş: 6 ay denemenin ardından
• Kadın ≥ 40 yaş: gecikmeden
• Bilinen risk faktörü (endometriozis, PKOS, kemoterapi öyküsü, azospermi, geçirilmiş pelvik cerrahi, ciddi menstrüel düzensizlik, önceki kanser tedavisi): hemen

3. İlk Ziyaret ve Çift Yaklaşımı

Değerlendirme çift olarak yapılır. İki partner de aynı gün öykü, fizik muayene ve temel testler için değerlendirilmelidir. Çiftin cinsel yaşamı, ilişki sıklığı, kayganlaştırıcı kullanımı ve fertil pencere farkındalığı sorgulanır.

4. Erkek Değerlendirmesi

4.1. Öykü

Puberte, kriptorşidizm, kabakulak orşiti, testis travması, geçirilmiş cerrahi (herni, varikosel, vazektomi), kemoterapi/radyoterapi, sistemik hastalıklar, ilaç ve anabolik steroid kullanımı, mesleki maruziyet (ısı, kimyasal), sigara-alkol-madde, cinsel işlev ve ejakülasyon.

4.2. Fizik Muayene

Sekonder cinsel karakterler, jinekomasti, testis hacmi (orkidometre veya USG), epididim/vas deferens palpasyonu, varikosel muayenesi, ürogenital anomali taraması.

4.3. Spermiogram (WHO 2021)

• Volüm ≥ 1,4 mL; pH 7,2-8,0
• Konsantrasyon ≥ 16 mln/mL
• Total sperm ≥ 39 mln/ejakülat
• Total motilite ≥ %42; progresif ≥ %30
• Morfoloji (Kruger sıkı) ≥ %4
• Vitalite ≥ %54; lökosit < 1 mln/mL

2-4 hafta arayla en az iki kez tekrar; ateş ve antibiyotik sonrası 3 ay beklenir.

4.4. Hormonal Değerlendirme

Total testosteron, FSH, LH, prolaktin, estradiol, TSH; gerekirse SHBG ve serbest testosteron.

4.5. Genetik Testler

Karyotip, Y kromozom mikrodelesyonu, CFTR mutasyonu (azospermi veya ciddi oligozoospermi).

4.6. DNA Fragmentasyon Testi

Tekrarlayan gebelik kaybı, IVF/ICSI başarısızlığı, açıklanamayan infertilite, varikosel, ileri baba yaşı. DFI > %30 patolojik.

4.7. Görüntüleme

Skrotal Doppler USG (varikosel, testis lezyonu), transrektal USG (obstrüksiyon şüphesi).

5. Kadın Değerlendirmesi

5.1. Öykü

Menstrüel siklus, dismenore, geçirilmiş pelvik enfeksiyon/cerrahi, kürtaj, endometriozis, PKOS öyküsü, sistemik hastalıklar (tiroid, diabet), otoimmün hastalık, önceki gebelikler.

5.2. Fizik Muayene

BMI, hirsutizm, akne, galaktore, tiroid muayenesi, pelvik muayene.

5.3. Ovulasyon Değerlendirmesi

• Siklus takibi (21-35 gün, düzenli)
• Mid-luteal progesteron (siklus 21. günü)
• Bazal vücut ısısı, LH kiti (opsiyonel)
• Transvajinal USG folikül takibi

5.4. Over Rezervi

• AMH (yaşa göre; ≥ 1,0 ng/mL kabul edilebilir)
• Antral folikül sayısı (siklus 2-4. gün USG)
• FSH ve estradiol (siklus 2-3. gün; FSH < 10 IU/L)

5.5. Tubal Faktör

• Histerosalpingografi (HSG) veya HyCoSy (2D/3D ultrason kontrastlı)
• Diagnostik laparoskopi (endometriozis, adezyon)

5.6. Uterin ve Servikal Faktör

• Transvajinal USG
• Sonohisterografi
• Ofis histeroskopi (polip, myom, septum, adezyon)

5.7. Hormonal Profil

Prolaktin, TSH, androjenler (PKOS), 17-OH progesteron, DHEA-S.

6. Ek Testler (Endikasyona Göre)

• Tromboflili paneli (tekrarlayan gebelik kaybı)
• Otoimmün paneli (antifosfolipid, ANA)
• Karyotip (her iki partner) — tekrarlayan gebelik kaybı
• Genişletilmiş taşıyıcı taraması
• Endometrial reseptivite testleri (ERA, ReceptivaDx)
• Sperm-servikal mukus etkileşim testleri (nadiren)

7. İnfertilite Etiyoloji Dağılımı (2026)

• Erkek faktörü: %30-50
• Ovulatuar bozukluk: %25
• Tubal faktör: %15-20
• Endometriozis: %10-15
• Uterin/servikal: %5
• Açıklanamayan: %15-20

8. Yaş ve Fertilite

Kadın yaşı en güçlü prognostik faktördür. 30 yaş sonrası over rezervi hızla azalır; 35 sonrası düşüş belirgindir; 40 sonrası doğal gebelik oranı düşer, düşük ve kromozom anomali riski artar. Erkek yaşı 45 üzerinde DFI'yı artırır ve embriyo kalitesini olumsuz etkiler.

9. Yaşam Tarzı Değerlendirmesi

• BMI 20-25 hedef
• Sigara ve alkol taraması
• Kafein tüketimi
• Egzersiz düzeyi
• Stres ve uyku
• Endokrin bozucu maruziyeti
• Beslenme (Akdeniz diyeti önerilir)

10. Ovulasyon Bozuklukları (WHO Sınıflaması)

• Grup I: Hipogonadotropik hipogonadizm
• Grup II: Normogonadotropik anovulasyon (PKOS, en sık)
• Grup III: Hipergonadotropik hipogonadizm (over yetmezliği)

11. PKOS Değerlendirmesi (Rotterdam Kriteri)

Üçünden ikisi: oligo/anovulasyon, klinik/biyokimyasal hiperandrojenizm, polikistik over USG bulgusu; dışlama gerekli.

12. Endometriozis Şüphesi

Dismenore, disparoni, kronik pelvik ağrı, açıklanamayan infertilite, tekrarlayan IVF başarısızlığı. Transvajinal USG + MR + gerekirse laparoskopi ile tanı.

13. Tekrarlayan Gebelik Kaybı Değerlendirmesi

≥ 2 erken gebelik kaybı olan çiftlerde: her iki partner karyotip, uterin değerlendirme, trombofili paneli, otoimmün paneli, endokrin (TSH, prolaktin, HbA1c), DFI, endometrial reseptivite.

14. Yapay Zeka ve Dijital Sağlık (2026)

• AI destekli spermiogram (morfoloji ve motilite)
• AI ile follikül sayımı ve endometrium değerlendirmesi
• Time-lapse embriyo görüntüleme + AI seçim
• ERA benzeri kişiselleştirilmiş transfer penceresi
• Giyilebilir cihazlarla ovulasyon ve stres takibi
• Mobil ovulasyon uygulamaları
• Tele-üroloji ve tele-jinekoloji ile ilk değerlendirme
• Big data ile prognoz tahmin modelleri

15. Prognostik Sınıflama

• Kadın yaşı, over rezervi, tuba açıklığı, sperm parametreleri, infertilite süresi ve etiyolojiye göre çift sınıflandırılır
• Yüksek olasılıklı: yaşam tarzı + timed intercourse
• Orta olasılıklı: ovulasyon indüksiyonu + IUI
• Düşük olasılıklı: IVF/ICSI

16. Tedavi Planlaması

Değerlendirme sonucunda çifte üç seçenek sunulur: (1) düşük teknolojili yaklaşım (yaşam tarzı, ovulasyon indüksiyonu, IUI), (2) yüksek teknolojili yaklaşım (IVF/ICSI), (3) bekleyip görme (uygun olgularda). Karar kadın yaşı, ovaryan rezerv, erkek faktörü ve infertilite süresine göre verilir.

17. Psikososyal Değerlendirme

İnfertilite depresyon ve anksiyete riskini artırır. Rutin olarak çiftlere psikoseksüel destek, çift terapisi ve destek grupları önerilmelidir.

18. Fertilite Koruma Değerlendirmesi

Onkolojik hastalarda kemo/radyoterapi öncesi mutlaka sperm/oosit/embriyo kriyoprezervasyonu değerlendirmesi; erken over yetmezliği riski olan kadınlarda ovaryan doku dondurma.

19. Sık Yapılan Hatalar

• Tek partneri değerlendirmek
• Tek spermiogram ile tanı
• Ovulasyon değerlendirmesini atlamak
• Over rezervini kadın yaşı ≥ 35'te değerlendirmemek
• Tubal değerlendirmeyi atlamak
• Sistemik hastalıkları (tiroid, prolaktin, diyabet) taramamak
• Yaşam tarzı danışmanlığını atlamak
• Psikososyal desteği ihmal etmek

20. Sürecin Zaman Çizelgesi

• Hafta 1-2: Öykü, muayene, temel testler (spermiogram, AMH, TSH, prolaktin, USG)
• Hafta 3-4: Ovulasyon takibi, HSG/HyCoSy
• Hafta 4-6: Genetik/DFI/ileri testler (endikasyon varsa)
• Hafta 6-8: Sonuçların birlikte değerlendirilmesi, tedavi planı

21. Sonuç

2026 infertilite değerlendirmesi; çiftin eş zamanlı, sistematik ve bireyselleştirilmiş biçimde ele alınmasıyla, %85-90 oranında etiyolojinin ortaya konmasını ve uygun tedavi planlamasını mümkün kılar. Kadın yaşı ve over rezervi zamanla azaldığı için değerlendirmeyi ertelememek büyük önem taşır.